Ο Μεσοπόλεμος, το λαϊκό κίνημα και οι δάσκαλοι (3)- ΤΟ ΓΕΝΙΚΟ ΠΕΡΙΓΡΑΜΜΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΣΤΟ ΜΕΣΟΠΟΛΕΜΟ

Image

Μετά την παράθεση των βασικών κοινωνικοπολιτικών και οικονομικών εξελίξεων του Μεσοπολέμου σε πανευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, ακολουθεί η κριτική παρουσίαση του συνδικαλιστικού κινήματος των δασκάλων από την ίδρυση και τα πρώτα βήματα της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας, μέχρι την επιβολή του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου.

Κρίθηκε απαραίτητη προϋπόθεση να προηγηθεί η παράθεση του  κοινωνικοοικονομικού εδάφους πάνω στο οποίο διαμορφώθηκε μια συγκεκριμένη εκπαιδευτική πραγματικότητα και κατ’ επέκταση μια   συγκεκριμένη συνδικαλιστική δραστηριοποίηση των λειτουργών της  πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, διότι όπως αναφέρει ο Κ. Μαρξ στο έργο του «Κριτική της πολιτικής οικονομίας»: «Κατά τη διαδικασία της παραγωγής του κοινωνικού προϊόντος, της ανταλλαγής και της διανομής των υλικών αγαθών ανάμεσα στους ανθρώπους αναπτύσσονται υλικές αντικειμενικές σχέσεις,  σχέσεις παραγωγής, σχέσεις  κοινωνικές αντικειμενικές, ανεξάρτητες από τη συνείδηση. Το σύνολο των σχέσεων παραγωγής αποτελεί το οικονομικό οικοδόμημα της κοινωνίας, την υλική βάση που πάνω της υψώνεται ένα  νομικό και πολιτικό εποικοδόμημα και που σε αυτήν αντιστοιχούν ορισμένες πάλι μορφές κοινωνικής συνείδησης. Όταν μεταβάλλεται η οικονομική βάση ανατρέπεται λιγότερο ή περισσότερο, γρηγορότερα ή αργότερα ολόκληρο το τεράστιο εποικοδόμημα.» (Μαρξ, 1956, σ.7).

Έχοντας ως αφετηρία αυτή τη θέση, το εκπαιδευτικό σύστημα  κατατάσσεται στο εποικοδόμημα, αλληλεπιδρά με την οικονομική βάση,   πάντοτε όμως στα πλαίσια που καθορίζονται από την κίνηση της βάσης. Δηλαδή, οι μεταβολές στην εκπαίδευση προκύπτουν και επιβάλλονται από την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων ενώ διατηρείται ο κυρίαρχος τύπος σχέσεων παραγωγής.[1]

Επειδή το συνδικαλιστικό κίνημα των δασκάλων  στο  Μεσοπόλεμο  αναπτύχθηκε μέσα στα πλαίσια μιας συγκεκριμένης διάρθρωσης του  εκπαιδευτικού συστήματος, η προσπάθεια για ολοκληρωμένη  εξέταση  της    συνδικαλιστικής δραστηριότητας επιβάλλει την –έστω και συνοπτική-  παρουσίαση των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων του 1913 και του 1929 καθώς και των γενικότερων συνθηκών που επέβαλλαν αυτές τις μεταρρυθμίσεις. Το γεγονός ότι οι μεταρρυθμίσεις αυτές υπονομεύτηκαν και –σε σημαντικά σημεία τους-   έμειναν στα χαρτιά, δε μειώνει την προσπάθεια ιστορικής ερμηνείας τους. Το αντίθετο: φωτίζονται τα εμπόδια του αστικοδημοκρατικού εκσυγχρονισμού που προκλήθηκαν από τις αντιθέσεις στους κόλπους της άρχουσας τάξης τόσο διεθνώς όσο και στη χώρα μας.

Την χρονική περίοδο που συντελείται η μεταρρύθμιση του 1913 γίνονται τα πρώτα βήματα αστικοδημοκρατικού εκσυγχρονισμού στη χώρα που επιβάλλονται από τις κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της εποχής. Ηγέτιδα  δύναμη τόσο της επανάστασης του 1821, όσο και των πρώτων δεκαετιών του νεοελληνικού κράτους είναι η ελληνόφωνη αστική τάξη των παροικιών που ήταν -κατά κύριο λόγο- μεταπρατική, εξυπηρετώντας τη διείσδυση των μεγάλων καπιταλιστικών δυνάμεων της εποχής (Γαλλία, Αγγλία) στην Ανατολική Μεσόγειο. (Τσουκαλάς, 1975, σ.25). Ο μεταπρατικός αυτός χαρακτήρας της αστικής τάξης επιβάλλει μια οικονομική ανάπτυξη, που αφενός ευνοεί την διόγκωση των μικροαστικών στρωμάτων στις πόλεις κι   αφετέρου διατηρεί σημαντικά φεουδαρχικά υπολείμματα στην ύπαιθρο (ibid: 28). Έτσι εξηγείται ο μονοδιάστατος , κλασικιστικός χαρακτήρας του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος ως τις αρχές του 20ου αιώνα. Μία αργή αλλά σταθερή ανάπτυξη του καπιταλισμού παρατηρείται από το τελευταίο   τέταρτο του 19ου αιώνα.[2]

Φτάνουμε έτσι στο στρατιωτικό κίνημα του 1909  και  στην  πρώτη  σημαντική –αν και όχι ολοκληρωμένη- προσπάθεια  αστικοδημοκρατικών   εκσυγχρονισμών. Καρπό αυτής της προσπάθειας αποτελεί και η εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1913. Η ανάπτυξη του καπιταλισμού στη χώρα επιβάλλει ένα σημαντικό επίπεδο γενικής μόρφωσης του λαού καθώς και υψηλό επίπεδο επιστημονικοτεχνικής ειδίκευσης. Έτσι, η δημοτική εκπαίδευση θεσπίζεται ως υποχρεωτική και αναγκαία καλύπτοντας έξι έτη.[3] Οι εκπαιδευτικές διέξοδοι που προσφέρει η αποφοίτηση από το δημοτικό είναι δύο: α) το γυμνάσιο[4], για όσους επιθυμούν να ακολουθήσουν ακαδημαϊκές σπουδές β) ενώ -για πρώτη φορά- θεσπίζεται το «αστικό σχολείο» που είναι τρίχρονο, δίνει βάρος στα πρακτικά μαθήματα και παρέχει τη δυνατότητα εγγραφής[5] σε Τεχνικές Επαγγελματικές Σχολές, στη Ναυτική Σχολή Δοκίμων και στο Διδασκαλείο Δημοτικής Εκπαίδευσης.[6] (Μπουζάκης, 2002, σ.77)

Το επόμενο βήμα αστικοδημοκρατικού εκσυγχρονισμού σε  κοινωνικοοικονομικό, άρα και εκπαιδευτικό επίπεδο, συντελείται στον απόηχο της έλευσης του 1,5 εκατομμυρίου προσφύγων -το 1923- που προκαλεί τη  δημιουργία ενός αξιόλογου προλεταριακού στρώματος και τη ραγδαία -για τα δεδομένα της εποχής- ανάπτυξη της βιομηχανίας.[7] Σκοπός της εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης του 1929 ήταν ο περιορισμός του αριθμού των σπουδαστών στα Γυμνάσια και τα Πανεπιστήμια και η προσπάθεια δημιουργίας μιας ευρείας τεχνικής παιδείας μέσα από ένα «διπλό δίκτυο» ταξικής εκπαίδευσης (Τσουκαλάς, 1975, σ. 30). Συγκεκριμένα, το νηπιαγωγείο, το δημοτικό και οι κατώτερες  επαγγελματικές σχολές αποτελούν τη στοιχειώδη εκπαίδευση.[8] Οι απόφοιτοι του υποχρεωτικού 6τάξιου  δημοτικού μπορούν να φοιτήσουν χωρίς εξετάσεις είτε στο Ανώτερο  Παρθεναγωγείο (κορίτσια) είτε στις κατώτερες επαγγελματικές σχολές, ενώ μετά από αυστηρές εισαγωγικές εξετάσεις  μπορούσαν να εγγραφούν στο Γενικό Γυμνάσιο ή το Πρακτικό Λύκειο[9]  (Μπουζάκης, 2002, σ.98). Η  μεταρρύθμιση αυτή έρχεται να προσαρμόσει το εκπαιδευτικό σύστημα στις απαιτήσεις της καπιταλιστικής παραγωγικής βάσης που αναπτύσσεται, διαμορφώνοντας ένα «κατώτερο» εκπαιδευτικό δίκτυο και ορθώνοντας ταξικούς φραγμούς στην είσοδο των παιδιών των κατώτερων  λαϊκών στρωμάτων στο κλασικό δίκτυο.[10]

Όπως είδαμε, παρά τις νομοθετικές προσπάθειες περί του αντιθέτου, στη δεκαετία του 1920 έμεινε ανεφάρμοστο το αίτημα για κατάργηση των   ελληνικών σχολείων και των περισσότερων κλασικών γυμνασίων. Το αναλυτικό πρόγραμμα παρέμενε αυτό του 1913, χωρίς ανανέωση. Το εξάχρονο δημοτικό σχολείο έμεινε στα χαρτιά.

Η πολιτική οικονομιών σε βάρος της δημοτικής εκπαίδευσης  αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το 1926 δόθηκε μόνο το 2,8% του     προϋπολογισμού για την κάλυψη των αναγκών της.[11] Στο διάστημα 1920-28 ανεγέρθηκαν μόλις 976 σχολικά κτίρια.[12](Κατσαντώνης, 1998 σ.19-21) Ο   αναλφαβητισμός, το 1920 έφτανε στο 35,96% για τους άντρες και στο 79,45% για τις γυναίκες, ενώ το 1928 τα αντίστοιχα ποσοστά -στα άτομα άνω των 15- είναι 25, 59% και 63,48%(Κυπριανός, 2009, σ. 229). Σύμφωνα με τον ίδιο τον υπουργό Παιδείας Γόντικα, το 1929, 201.067 παιδιά δεν εγγράφονται στο δημοτικό ενώ ούτε τα μισά από αυτά που γράφονται φτάνουν στην τετάρτη τάξη(Κυπριανός, 2009, σ.230)

 

[1] εκτός από τις περιπτώσεις επαναστατικής ανατροπής της οικονομικής βάσης.

[2] Το 1867 υπήρχαν 22 εργοστάσια με ιπποδύναμη 300 ίππους, το 1889 έφτασαν τα 145 με ιπποδύναμη 8.568 ίππους («Ιστορία του Ελληνικού Έθνους», Εκδοτική Αθηνών, τόμος ΙΔ, σελ. 55 σε Πετρόπουλος Γ., «Ο Δημήτρης Γληνός ως επιστήμονας και πολιτικός», 3/3/2014, ergatikosagwnas.gr)

[3] παρέχονται –επιπλέον- και στοιχειώδεις γνώσεις γύρω από τη γεωργία, τη βιοτεχνία και την κτηνοτροφία

[4] μετά το δεύτερο έτος χωρίζεται σε δύο τμήματα, το φιλολογικό και το πραγματικό

[5] μετά από εξετάσεις

[6] Για την καλύτερη κατανόηση της μεταρρύθμισης αυτής είναι διαφωτιστική η δήλωση του υπουργού Παιδείας στη Βουλή το Μάρτιο του 1911 περί στροφής προς το πρακτικό σχολείο, “όπως αναχαιτήσωμεν την ροπήν προς τας κλασικάς σπουδάς, η οποία απειλεί να γεννήση μεταξύ ημών το ολέθριον νόσημα των μορφωμένων αέργων”(Κυπριανός, 2009, σ.205)

[7] Το διάστημα 1923-1939 η βιομηχανική παραγωγή διπλασιάστηκε σε όγκο και τριπλασιάστηκε σε ιπποδύναμη [βλ. Γρηγοριάδης, 1975 οπ.αναφ. σε Γκίκας, 2010, σ.57]

[8] Σκοπός του δημοτικού σχολείου, όπως αναφέρεται στο άρθρο 3 του Ν.4397/16-8-1929, είναι «η στοιχειώδης προπαρασκευή των μαθητών δια την ζωήν και η παροχή εις αυτούς των απαραιτήτων προς μόρφωσιν χρηστού πολίτου στοιχείων» (Μπουζάκης, 2002, σ.98)

[9] που έχουν κοινό αναλυτικό πρόγραμμα στις δύο πρώτες τάξεις

[10] Χαρακτηριστικό είναι το παρακάτω απόσπασμα από την προεκλογική ομιλία του Βενιζέλου στη Θεσσαλονίκη το 1928: “Εφόσον εκατοντάδες σχολείων της κλασσικής λεγομένης εκπαιδεύσεως εξακολουθούν να εξαπολύουν κατ’ έτος χιλιάδας νέων ατελέστατα συνήθως μορφωμένων, ανικάνων ουσιαστικώς, δια κάθε παραγωγικήν εργασίαν, το μέλλον μας δεν μπορεί παρά να είναι σκοτεινόν(..)Είμαι ο θιασώτης της κλασσικής εκπαιδεύσεως αλλά(..)δια τους ολίγους εκλεκτούς , οι οποίοι θα αποτελέσουν την ηγεσίαν της αύριον(..)Δια τους πολλούς(..)η κλασική λεγομένη εκπαίδευσις είνε στείρα απολύτως και άγονος(Διδασκαλικόν Βήμα, χρονιά Ε, αριθμός 185 (13), 5/8/1928 οπ.αναφ. σε Κυπριανός, 2009, σ.205)

 

[11] Σύμφωνα με τον εισηγητή του ΑΕΣ για τα σχολεία “γενικής παιδείας”, το 1914 δαπανήθηκε το 3% του προϋπολογισμού, ενώ το 1927-8 το 4,5%. Την ίδια περίοδο, η Ελβετία δαπάνησε το 25%, η Βουλγαρία το 13,2% και η Αλβανία το 11,1%(Κυπριανός, 2009, σ.233)

 

[12] Το 1932 υπάρχουν 8194 δημοτικά σχολεία και μόνο τα 2474 στεγάζονταν σε κτίρια του κράτους.

 

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Γρηγοριάδης, Σ. (1975). Οικονομική ιστορία νεοτέρας Ελλάδος. Αθήνα: Interview.

Κατσαντώνης, Γ. (1998). Η Αριστερή Παράταξη των δασκάλων στο Μεσοπόλεμο. Αθήνα: Σύγχρονη Εποχή.

Κυπριανός, Π. (2004). Συγκριτική ιστορία της ελληνικής εκπαίδευσης. Αθήνα: Βιβλιόραμα.

Μαρξ, Κ. (1956). Κριτική της πολιτικής οικονομίας. Αθήνα: Οικονομική και Φιλοσοφική βιβλιοθήκη.

Μπουζάκης, Σ. (2002). Νεοελληνική Εκπαίδευση (1821-1998). Αθήνα: Gutenberg.

 

ΑΡΘΡΑ

Διδασκαλική Ομοσπονδία Ελλάδος. (5/8/1928). Διδασκαλικόν Βήμα Ελλάδος. Χρονια Ε’. αριθμός 185(13).

Τσουκαλάς, Κ. (1975). Η ανώτατη εκπαίδευση στην Ελλάδα ως μηχανισμός κοινωνικής αναπαραγωγής. Δευκαλίωνας τ.4 (13), 18-33.

 

ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ

Πετρόπουλος, Γ. (3/3/2014). Ο Δημήτρης Γληνός ως επιστήμονας και πολιτικός. Διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: [http://ergatikosagwnas.gr/EA/index.php/2012-02-04-20-01-31/1632-2014-03-03-20-02-00]

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s